Author: sevincsamadzade

  • Elegy to the Feminist Peace Collective

    On political exile and the authoritarian temptation of radical care

    This elegy is the result of months of political labor, finally breaking the silence. Elegies are written for the dead, they are sad and mournful. This essay is not much different from the classic elegy, but writing at the point where grief and anger merge has more of a political archival character than “crying for the dead.” This elegy is for the Feminist Peace Collective.

    The Collective was formed in 2020 during and after the Second Karabakh War, when war was celebrated as national freedom and honor, and refusing it could make you a traitor. Three people, including myself, participated in its creation. In turn, several other friends and comrades supported us. By that time, I had already been involved in feminist, queer, and anti-militarist organizing in Azerbaijan for years, as well as peacebuilding processes between Armenians and Azerbaijanis. At a time when the outbreak of the 44-day war showed us that all this peacebuilding talk was nothing beyond UN jargon, I went to the war zone to help displaced women and families against a backdrop of helplessness and desperation. By distributing aid in this desperate time, when we had neither the power nor the means to stop or oppose the war , we were chasing a mirage. I remember suddenly thinking, amidst the sound of distant shells on one side and the distribution of flour sacks and second-hand clothing from Baku on the other: enough is enough to clean up the ruins of this authoritarian, capitalist war. When we intervened and healed, we were not only healing ourselves, but also the system that had wounded us. It was time for a different politics.

    This was my political impulse behind our collective. It had “feminist peace” in its name, but it did not simply aim to make liberal peacebuilding more inclusive or to add women to the existing national peacemaking system or the UN lexicon. It opposed that very thing and instead created a radical anti-war politics. Our feminism could not be separated from anti-militarism or anti-capitalism. And this meant that everyday politics had to be directly linked to the larger structures of the authoritarian state and global capital and its war machine. Since then, we have been writing, translating, protesting, networking, and making statements together with our comrades from Armenia and sometimes Georgia, thinking not only within and about Azerbaijan, but also beyond its borders. We did this with almost no infrastructure and through unpaid labor. At the beginning there were three of us, then two, then three again, then four. By then, we were scattered across the cold and pale countries of Europe, doing things to both provide for ourselves and fulfill our political obligations. That is, there was no institutional machine to keep the collective alive. We kept it alive.

    But the state did let our politics to remain in words. As Azerbaijan’s attacks intensified in 2023 and finally took full control of Nagorno-Karabakh, our anti-war statements attracted more and more hostile attention. After our activities, including the protests around COP29 in Tbilisi in November 2024, the Azerbaijani puppet media showed my pictures on big screens and branded me a national traitor. Not content with their smear campaign, they presented me as the wife of Bahruz Samadov, a researcher they had arrested for their anti-war activities, and at every turn, they continued to put the stigma of treason around our necks. I was directly and repeatedly targeted in public in connection with the work we did through the Feminist Peace Collective. I do not, of course, want to present this persecution as some kind of heroic medal. Suffering exile does not automatically make anyone a better revolutionary, nor certainly a more pleasant comrade. But even if former comrades can change the passwords of the platform you founded overnight, political persecution does not end overnight. Therefore, the fact that the Collective changed its name a few days ago and redirected its activities in a different direction already compels me to share my position.

    Tired comrades and the anger in void

    Fanon wrote decades ago about how colonized individuals resort to violence and anger to reinvent themselves, to liberate themselves, and to become human again, and how this is essential. This summer, as I reread Fanon, a paragraph in Sartre’s preface to it seemed to answer a question I had been pondering for months:

    “If this suppressed fury fails to find an outlet, it turns in a vacuum and devastates the oppressed creatures themselves. In order to free themselves they even massacre each other. The different tribes fight between themselves since they cannot face the real enemy — and you can count on colonial policy to keep up their rivalries; the man who raises his knife against his brother thinks that he has destroyed once and for all the detested image of their common degradation, even though these expiatory victims don’t quench their thirst for blood”. (Sartre 1961)

    In the small civil society and social movement arena of Azerbaijan, we often come across these conflicts, the need to put a knife to our comrade’s throat. One of the reasons for this is precisely because we live in such a colonized situation. The Azerbaijani government behaves no differently from colonial regimes. The tactics and psychological weapons it uses have been aimed at actively destroying social movements for years, using fear, suspicion, and control techniques rather than direct violence. And our struggle against such a violent system is similar to decolonization movements. However, against this background, political defeats leave behind a very painful anger. That anger cannot grow and find a place for itself. Until it is directed at the one who raised it or at the one closest to it.

    My goal in giving this incomplete analysis is to share what happened, honestly, from my side. That means, what I share here should not make the Azerbaijani government too happy, because what is happening actually means the arrival of clarity. Those who crush reality are busy trampling on our hopes. But no matter how much the control and fear system they have established tries to crush reality, the truth always wins and will come. Of course, some fall into these traps and do not learn the lesson. But just as some of us helped each other to continue life by keeping each other “awake” and without experiencing neurosis during the war, there are those who are with us in this difficult period so that we do not lose our vigilance and alertness, and this article is also for them.

    As for the Feminist Peace Collective, by 2025-2026 we were barely able to write or create. Our meetings had become a rehash of old frustrations, a discussion of other people’s politics and ideologies, and a review of our proposals that could not be translated into collective action. Looking back now, I don’t think it was a crisis of our motivation or our capacity. But I think something more material and more destructive was happening. We were tired. I was tired. We were left with the imprisonment of our comrades in Azerbaijan, political exile, asylum, visas, finding jobs, insecurity in our own families and in some of our own. The accumulation of political defeats had slowly exhausted our ability not only to imagine something new, but also to organize in general.

    And most importantly, the anger was well-loaded inside us, and for me it still is. We needed to be able to say all of this out loud at this point, without immediately blaming one person for everything. We needed to be able to say out loud how years of repression had affected our ability to imagine, organize, trust, and simply live together. We needed to be able to confront, for once, our obsession with capitalist productivity, which we criticized ourselves for, and its rather ironic repetition within our collective. We needed to stop treating fatigue as a flaw and embrace it as a political condition. Maybe we didn’t need to write another manifesto, change our name, or come up with another grand plan to save the movement. Maybe we needed time to grieve what had happened to us, to regain our political imagination, and to reflect on why we had come together in the first place. We could just breathe, maybe breathe together. It seems that even that required political disagreement.

    Instead, fatigue seemed to grow as if it were a peak to be conquered as soon as possible. I was repeatedly warned that I was “slowing down” the collective, as if the only thing standing between the three exhausted exiled comrades and the flowering of revolutionary politics was my unfortunate existence. The logic seemed to be that if I stopped asking questions, stepped aside, or simply disappeared, the remaining three could finally unleash their organizational potential: unite the Azerbaijani exile community, create an NGO, and perhaps continue their revolution (with an NGO?).

    Now, if you’re wondering if we’ve found a way out of this political quagmire, I’m sorry to say that we haven’t passed the test. Quite the opposite. Almost everything I suggested, questioned, or disagreed with along the way turned into a problem, until I ended up becoming the problem itself. I rose to a pretty high position for someone who was exhausted.

    Seven accusations and my responses

    I have hesitated to tell this story for months, because to tell it would be to expose moments that I once believed were worthy of protection in our intimacy. But I think I have long mistaken my silence for solidarity. I thought that protecting my former comrades from public targeting was part of protecting the political world we had built together. Because I still think that way in part, this article does not name anyone and does not demand anything from anyone. But I no longer want to be silent. Silence is not always an active act of caring. Silence is sometimes a never-ending labor we do for the very people who have hurt us. And I am giving up that labor.

    Rather than burying the accusations against me under the language of some “interpersonal conflict,” I want to name them. This writing style is familiar to those who follow the Collective. When the Azerbaijani government targeted us in the same way, we noted and responded to each accusation in our response to it. Today, I will try to archive the same by sharing the accusations against me and the harm they have done to me, and to be the voice of comrades who have experienced similar harm and faced betrayal in social movements. In other words, this history that you will read is highly subjective and in no way aims to declare myself innocent or clear my name.

    1. “You seized the protest, exposed yourself, and created a hierarchy.”

    During the COP29 protests in Tbilisi, when we protested with other activists and Greta Thunberg to oppose the Azerbaijani regime’s remarkable environmental performance, we found ourselves in a rather strange debate: should the faces of those who oppose it be revealed during a protest against an authoritarian state? The differences of opinion were real, and so were the dangers. Some comrades insisted that everyone remain anonymous, their faces covered. I argued that anonymity and visibility were not revolutionary doctrines pitted against each other, but tactical choices that different people could make according to their circumstances. Especially if we were standing next to one of the world’s most well-known climate activists. The international and Georgian press needed no other reason to turn their cameras on Greta Thunberg. What worried me was that Azerbaijanis protesting their government’s repression could disappear into the background of their own protest. I wanted it to be clear that we were not just creating an exotic political landscape for the intervention of an international celebrity. We were there with our own demands, our own histories of repression, and our own political voices. I wasn’t asking anyone to show their faces, to be visible. I just wanted those who wanted to be visible to not be forbidden from doing so.

    In the end, the majority agreed to not show their faces. At one point in the protest, I and another activist briefly revealed our faces to speak to Azerbaijani opposition journalists. This visibility, of course, made us—especially the two of us—active targets, as we had expected. But regardless of all this, the main problem was not the punishments and conditions the government imposed on us, but my revealing my face in that short time. It seemed that I had committed a rather extraordinary political crime. I was later told that I had captured the attention and the protest, undermined our collective tactics, and gained strength by showing my face. I had not known that the revolution depended so much on the visibility of our faces.

    Of course, there was a serious question hidden behind these absurd claims. Anonymity is useful, especially when political movements are small and authoritarian states are trying to expose activists. I did not and still do not reject this risk. But neither anonymity nor visibility is inherently radical. Just as an open face does not establish a dictatorship, a covered face does not automatically create a horizontal policy. And most importantly, during the protest, everyone joins in, accepting their responsibilities. We had gathered this as a good experience from the protests in Azerbaijan. My former comrades, without any experience of protesting in Azerbaijan, naturally tried to be cautious in their protests against the Azerbaijani government in another country.

    The protest itself was chaotic, and it is not uncommon for a few activists with no experience in street protests to try to organize an international political intervention within a few days. Some comrades left before the protest was over, without informing the rest. That very night, when we reunited after the protest, one of the old comrades who had abandoned us in the middle of the protest accused me of aggressively taking over the protest. I remember that this was a very strange accusation from someone who had abandoned the protest in the middle of the protest. Months later, we talked, hugged, and I foolishly believed that we had reached an understanding. Apparently, all these events were simply filed away in a secret archive, ready to be pulled out of the archive and thrown at me when new evidence of my flawed character was required.

    The strangest thing was that the comrade who did not want to show their face during the protest volunteered to participate in a podcast conversation with Greta Thunberg, which was later published online. It seems that this visibility had a rather flexible political character. In one context, it was a legitimate act of public communication; in another, it was a dangerous empowerment of personal power. I am quite willing to accept that different contexts pose different risks. That was my argument in the first place. But instead of discussing these differences, we somehow arrived at a moral distinction between the virtuous anonymous revolutionary and the openly power-hungry dissident. What should have remained a disagreement about tactics turned into a character and ideological problem. So, while the Azerbaijani government was busy criminalizing the opposition, we were debating whether the opposition had the political right to appear as an opposition.

    2. ” Because you revealed your face, others suffered.”

    After the protest, the Azerbaijani government continued what it had long known. When it could not punish the dissident sufficiently, it punished the family. The mother of the friend who accused me of being visible was fired from her job where she had worked for decades. Officially, it was a staff reduction. However, the family was told that her dismissal was related to her child`s political activities. The reason I can and should write about this here is because the person herself has already publicly stated this.

    Family punishment is, of course, very painful and burdensome. I understood the pain of this punishment, perhaps more than I felt it. Years ago, my participation in the protests in Baku almost ended my relationship with my family. I had learned, that is, long before exile, that authoritarian repression does not need to arrest you to destroy your entire life. Sometimes it simply enters your home, sits among you and the people you love, and has hard conversations about the unbearable cost of your political beliefs. I had already paid this price. Therefore, I was neither surprised by the state’s tactics, nor inclined to interpret this punishment as something unprecedented. This does not mean, however, that I disregarded the suffering of either my comrade or their mother. It meant that I knew by what mechanism it was created.

    What increasingly worried me was the shifting of responsibility for that mechanism from the state to me. My decision to expose my face during the protest resurfaced in subsequent disagreements within our group, as if the Azerbaijani government’s repressions were an unfortunate consequence of my failure to follow the correct revolutionary dress code. The regime had targeted us for our political activities, but somehow I had to respond to its methods. This notorious division tactic was exactly in line with the state’s plan: the state would portray one activist as good and another as bad, keep one under constant surveillance and organize troll attacks, and sometimes protect the other as if they were in a mediocre position, sometimes punish them with their family. Again, the state punishes. And the activists are forced to persecute each other. That is, there is no need for additional police and security officers. PSYOP, or psychological warfare, had successfully carried out its operation.

    I do not deny that there are risks for those who choose visibility, including anonymity. These risks deserve active discussion and collective responsibility. But there is a profound difference between examining our political decisions and placing responsibility for authoritarian violence on the person resisting. The moment we begin to treat each other as authors of state repression, we allow that repression to spill over into the intimate relationships of resistance itself. And this is perhaps one of authoritarianism’s most successful achievements. Destroying solidarity from within.

    3. “You were uncaring and tried to harm other relationships.”

    In late 2025, during a conversation in a bar in Berlin, the question arose of whether it was possible to love someone with whom you were not ideologically on the same page. When I said that it was not possible for me, the other comrade denied it and said that it was possible, citing as an example another member of our collective, with whom they were friends but ideologically different. What bothered me most was hearing another member of our collective speak in terms of their ideology and personal weaknesses in front of people outside our group. I withdrew from this conversation. Later, this withdrawal was interpreted as coldness, or more precisely, “indifference” and “uncaring”, and even, when I later exposed this episode, it was labelled as an attempt to disrupt other relationships.

    When I recounted what I remembered from that conversation, my testimony was rejected, I was accused of lying, and I was accused of making up stories to turn my comrades against each other. I suggested asking other people who were there; they refused. Later, I learned from witnesses that they had been addressed privately and had confirmed the essence of what I had said. All this reproach and insult kept me thinking for days: those who accused me of “carelessness,” “indifference,” “lying,” and “trying to hold on to power” were doing it themselves. Most of us know well how the person who named the problem can become the problem. But this was the first time I had felt it. The comrades who accused me of carelessness were themselves crossing all boundaries and oscillating between cruelty and the childish desire to have the last word. Care should actually be the rejection of this cruelty and the fetish of having the last word. But instead we had become captive to a second fetish—a “care fetishism” (Farris 2025). Care had been transformed into such an impeccable ideal that, while my failure to show zealous concern during this strange episode was interpreted as a lack of care and my subsequent discussion of it as cruelty, the central figure of the event, along with their own statements and accusations, had vanished from the picture.

    4. “You are patronizing, manipulative, narcissistic, and abusive.”

    I would like to point out here that the main escalation started in January of this year when the newest member of the collective, the 4th member, did not like both the name of the collective and the its focus of peace, but rather suggested that it should turn into a leftist exile movement and, if possible, an NGO, and after I objected to this, they said in a group`s chat message that they would leave the group. And after the widening disagreement, they, along with the other two people, began to accuse me of patronizing and educating others, monopolizing the political space, controlling the collective, manipulating relationships, and being uncaring. They tried to “show my place” with long messages and accusations, insulting me with words like “violent,” “narcissistic,” and “liberal.”

    I do not deny that being a founder of the Collective, building its platforms and its ideological foundation, writing most of its texts, having a longer experience of protest, or taking a visible position can give informal power. Perhaps I spoke too harshly, took too much responsibility, or did not feel it when others felt unable to intervene. Such things can and should be criticized specifically. But what exactly did I control? I supported the joining of new members. I did not claim exclusive ownership of the feminist peace project. Unlike other members, I did not have a direct connection to any donor or similar organization that I could financially control or claim recognition for. Moreover, this was not my first experience. I had also previously walked away from groups and collectives that I had helped to create and put a lot of effort into and moved on to other political movements and groups.

    It never occurred to me that I would encounter so much harm in a collective of 3–4 people that claimed to be horizontal. Informal power does not disappear simply by discursively saying “I am an anarchist”, “I am a radical”. That power passes into friendships, unspoken alliances, control over procedures, control over archives, access to material resources, and the ability to decide which person’s feelings constitute the truth of the collective. A majority of three against one person does not automatically have the character of truth just because it is a majority. The main issue is who has the say when there are differences of opinion between these 4 people, whose grief is the grief, who opens the archives and brings facts from the past, who polices every word you say.

    5. “ You abused your authority by allowing the wrong person to access our platform ”​​​

    Another accusation was related to a solidarity text for a Talysh activist published on our website. They accused me of opening our platform to someone whose politics they considered nationalist. In fact, the comrade who initiated this accusation was also a person who was not interested in any political work with Armenians. This person claimed that I had used my authority to include that publication, which should not have been there, precisely because they were supposedly my friend. This claim was absurd in every sense. Because first of all, this article was a support article for a Talysh activist who was unjustly imprisoned, and we were speaking from that position of solidarity. Second, the person who wrote it was neither my close friend nor a nationalist. Third, other members had given the green light to share the article. So, if the problem was that we did not have an editorial procedure, we could have created one. That was simply not the case. The point was to create every little problem and blame it on me and, against this background, blame me for being authoritarian. In reality, their politics of division was aiming to label not only me but also other people in the community to prove their ideological purism.

    6. “Going to therapy is an individualistic thing.”

    Yes, my former comrades who accused me of neglect and patronizing also claimed that me, just and only me, going to therapy was an individualistic behavior. My ex-comrade, who gave me a lecture through a long monologue what a liberal tool therapy is, did not hesitate to give me this wise advice, despite the fact that they were not with me at any difficult moment in my life, did not share any intimacy with me, and did not share any of my pain.

    Many years ago Edward Said was writing about exile: “Exile is strangely compelling to think about but terrible to experience. It is the unhealable rift forced between a human being and a native place, between the self and its true home: its essential sadness can never be surmounted”. It can change a person, deepen their fears, and expose them to the uncertainties of life. We all experienced it. Just with different social capitals. Some have family support, some have friends who stay in the same city, even in the same neighborhood. Some wait for years in political asylums in remote villages that they don’t know at all to get their documents. Often, due to this lost social capital, we can go through processes we never thought about, accept supports we cannot choose. Therapy was this support for me.

    We know from history that some therapy methods was aimed at keeping people under control rather than a healing tool. But this does not mean that everyone should give up personal support in order to prove their commitment to collective freedom. And why should the mere fact that I have the means to access therapy be considered at odds with radical politics? Isn’t radical care, in essence, the very ability to heal?!

    Our bodies need rest. People need food, security, love, and sometimes professional care. No movement can live forever in good conscience by stigmatizing the people who make its politics possible. So the question was not whether therapy would replace some radical future. The question was whether there would be someone you could fight for tomorrow, someone you could lean on, someone you could fight for arm in arm.

    7. “You prevent us from moving forward and renewing ourselves”

    But the main disagreement was about the future of the collective. The three wanted to establish an organization focused on the Azerbaijani exile, potentially an NGO, and change our name. Let me state my position without speculation. I was portrayed as having declared the name Feminist Peace Collective a sacred name and appointed myself its permanent guardian. I was neither against the name change nor was I particularly committed to preserving it. The problem was never the name. If we could no longer find the energy, credibility, or political imagination to create together, what would a new name solve? What, apart from the unresolved contradictions of the old, did we plan to bring to this grand new beginning? We could change the name, register an NGO (really?), and declare the rebirth of radical politics. But exhaustion with a new name is still exhaustion. And I was not sure that our collective crisis could be resolved by such changes.

    My objection to becoming an NGO was direct. Because I had seen enough of the professional civil society circus, and they couldn’t convince me of the fantasy that the NGO we would create this time would be different. It would be radical, horizontal, anti-capitalist, maybe even revolutionary. We would rob the rich and, of course, remain completely independent of the institutions that financed us. The revolution would be financed, but it would never compromise. What a beautiful mirage it’d be, as Lenin would say: Allah alone knows!

    But what were we really proposing? Another institution to manage the suffering of people in exile? A self-appointed group of representatives who would turn political struggle into donor attention, who would translate solidarity into projects? And who would receive this solidarity? People who were radical enough, who were content enough, who we considered worthy of our care? Were we about to become revolutionary social welfare workers for the Azerbaijani exile community, assessing political compliance, distributing recognition, perhaps handing out money, and determining who was eligible for collective belonging? Although we could hardly accept the disagreement between the four of us, we somehow imagined that we were ready to organize solidarity for an entire community. Apparently, we could not yet take care of each other without a tribunal, but perhaps with enough institutional support we could finally professionalize the process. Frankly, it was a very impressive plan.

    Court under the guise of care

    Before our last meeting, we had a meeting to resolve the conflict. By the way, all these meetings were conducted online. I was working abroad for my research. The date and time of the meeting were set by the other three members. I was told that if I did not attend, decisions could be made without me. Despite the 3-hour time difference between us and a prior commitment I had, these 3 insisted on my presence at the agreed-upon time and day. I attended. Over the course of about five hours, old and new grievances were collected, from COP29 tactics and article decisions to therapy. I felt like the central defendant, not an equal participant in a shared effort to understand what was broken. As if I had been put on the tribunal and now had to answer for everything I did, for every word I said.

    I will not claim that every grievance expressed there was fabricated, every hurt was imaginary, or that I could not harm others. If I did, I would be repeating the same moral absolutism that I was trying to criticize. In the eyes of my ex-comrades, I had become the problem, and in this fermented space, there was nothing left but cruelty and political performativity. This whole escalation, which began with the accusation of “carelessness,” actually showed how caring is weaponized, how the fine lines between mutual criticism and individual autonomy are quickly crossed, and how “true” caring is equated with cruelty, with control, with policing.

    We apologized to each other during that meeting, but these apologies were almost administrative in nature. Trust had disappeared. After my 5-hour trial, these esteemed 3 judges immediately announced the need for another meeting and a decision on the future of the collective. As soon as this next meeting began, I was asked to state openly whether I wanted to continue working together or not. I asked to meet in person before deciding on our future. I was told that a personal meeting was not possible. At that time, I knew that the other 3 comrades were planning to meet in person without my presence. Perhaps they had their reasons for this meeting. But for me, after all, the contradiction was unbearable. We were too tired to sit together as four, but apparently we were not too tired to sit together as three. In that very meeting, I announced that I could no longer continue with those unbearable contradictions.

    On March 1, 2026, I left the Collective. And then for days and months I thought, I grieved, I was angry. Because the end of the collective was not just a political breakup. It meant the loss of a hope, a political language, and experiences that you shared with people you once trusted to resist injustice and ultimately live together. It is a strange sadness to discover that the very people who helped you survive and resist can also become the very people from whom you need distance in order to survive and resist.

    Archive and continuity politics

    Shortly after I left the collective, within literally 2 hours, I lost access to the collective’s social media accounts, email, and website. I had spent years of unpaid labor building that infrastructure, including writing a significant portion of its content. The years of political labor remained there, but I could no longer access with the platforms I had created. The question arises: when the relationships that supported the collective fall apart, who owns its history? Who stays? Who keeps the passwords? Who changes the name?

    A few days ago, the remaining members apparently created a new initiative, the Riche Collective, which means “roots.” But they have presented it as a continuation of the Feminist Peace Collective, and have changed the name of the Feminist Peace Collective everywhere. In short, they claim that their transformation into an Azerbaijani leftist exile community is a continuation of the previous project. Of course, they have every right to create another collective, choose a different name, and engage in political work that I do not want to continue. I do not want to prevent them from organizing. But political continuity cannot be declared by technical control over an Instagram account or a website. It carries a history of labor, shared decisions, repression, risks, and fragmentation. Precisely for this reason, this newly formed collective cannot, under any circumstances, be a continuation of the Feminist Peace Collective.

    Edward Said (1984) understood this temptation better than anyone:

    “Because exile, unlike nationalism, is fundamentally a discontinuous state of being. Exiles are cut off from their roots, their land, their past. They generally do not have armies or states, although they are often in search of them. Exiles feel, therefore, an urgent need to reconstitute their broken lives, usually by choosing to see themselves as part of a triumphant ideology or a restored people. The crucial thing is that a state of exile free from this triumphant ideology – designed to reassemble an exile’s broken history into a new whole – is virtually unbearable, and virtually impossible in today’s world. Look at the fate of the Jews, the Palestinians and the Armenians”.

    Which is why there is something quite ironic in the new name they have chosen. Roots are not only the things from which new life grows. They also carry the memory of what has been cut off. To build a new politics of solidarity among the displaced without ending the past is to sow the future with poisoned seeds. You can change the name of a platform overnight. You cannot change what happens between people.

    There is another particularly important point. The fact that the Azerbaijani government publicly targeted me was directly related to the work of the Feminist Peace Collective. My name and face have been exposed, and I continue to live with the consequences of that exposure. Other members have, for understandable reasons, chosen to remain anonymous in some parts of our work. I have respected the differing calculations of risk within the collective. However, anonymity does not mean that the public exposure of one person becomes an inexhaustible source of future organizational legitimacy for others, nor does it mean that the same person is treated as a punching bag within the group and subsequently ostracized.

    For this reason, I state clearly:

    I have no organizational connection, role, or responsibility with the new collective formed by Richet or the remaining members. I do not speak for it, and it does not speak for me. Its current or future political positions, decisions, and actions are not mine.

    The authoritarianism we carry to exile

    I have been thinking for months about how we can hurt each other in this way. Exile breaks trust and belonging. In this situation, ordinary relationships can be made to extraordinary demands. For example, some unexpected people can become instant friends, some relationships are formed out of urgency or compulsion. Some people replace friends and family. And when these relationships are broken, the damage begins not just with the disruption of interpersonal relationships, but with the disruption of living itself.

    On the one hand, some authoritarian persecution does not automatically make us sympathetic. Nor does feminism, anarchism, Marxism, or anti-authoritarianism give us immunity from domination. We do not simply oppose authoritarian government because we are against it. We have learned habits of suspicion, paranoia, moral certainty, competition for recognition, and fear that the autonomy of others threatens our own. Even when we imagine ourselves politically innocent, we can repeat these habits with the greatest intensity.

    The moral tribunal is also attractive precisely because it is a very simple and compassionate method in the face of political failure. Like Sartre’s knife to the throat of his brother. Instead of admitting that four tired comrades in exile have lost the ability to maintain a political collective, it promises precisely that cleansing by pointing to one person as the cause. Remove them and everything can begin again. We will be reborn. But sometimes people have to leave political organizations to protect themselves. Then caring politics requires the ability to say that we are angry, exhausted, hurt each other, and can no longer organize together. I would have liked such honesty from us. But we did not. Instead, we became guardians of each other’s ideological purity, making diagnoses where political arguments should be, interpreting grief as manipulation and hesitation as provocation. We made our differences more and more dangerous by speaking of solidarity. The problem was not a lack of radical vocabulary. We knew the language very well. The problem was that the dictionary didn’t help change our relationship.

    I have been silent for months because these histories are intimate and politically sensitive, and I did not want to turn the collapse of a small movement into a spectacle of mutual condemnation. Nor do I want to repeat the cruelty of treating people at their worst as if I knew everything. And not everything can be reduced to this ending. I remember the many moments of solidarity we lived and built together. I remember the writings we shared over the years, the shared risks and feelings. All of this was real. But looking back, I also remember the trial that was set up against me. I remember being told that I was slowing things down. I also remember losing access to the collective’s accounts and now the newly formed group is being presented as an extension of the Feminist Peace Collective.

    And I will not allow the political consequences of the work of the Feminist Peace Collective to be silently carried forward, as if I had given my consent to its so-called successors. History belongs neither to those who remain nor to those who leave. It belongs to the labor that created and continues it, to the people who took risks, and to the broader solidarity. And this history deserves honesty, not care fetishism. We cannot overcome the politics of punishment by imposing punishment in the language of care. We cannot grow new roots without confronting what is broken beneath the ground.

    My politics did not begin with the Feminist Peace Collective and it does not end there. On the contrary, I have learned a lot in these 6 years, and with the grief I have held, the anger I have held, and the hope around me, I now know that another kind of comradeship is possible. A comradeship that knows how to fight, how to love, how to disagree, and sometimes how to shut up and let each other breathe. Because there is a cruel system that we must overthrow, and it would be very shameful to wear ourselves out in order to overthrow each other first.

    References

    Farris, Sara R. 2025. ‘Towards a Critique of Care Fetishism: Social Reproduction Feminism and the Ethics of Care’. Feminist Theory, 14647001251376299.

    Said, Edward. 1984. ‘Reflections on Exile’. Transatlantic Literary Studies: A Reader, 285–90.

    Sartre, Jean-Paul. 1961. Preface to Frantz Fanon’s Wretched of the Earth. Na.

  • Feminist Sülh Kollektivinə Elegiya

    Siyasi sürgün və radikal qayğının avtoritar cazibəsi haqqında

    Bu elegiya  aylarla davam edən siyasi möhnətin nəhayət susqunluqdan çıxmasının nəticəsidir. Elegiyalar ölənlərə yazılır, hüznlü və kədərli olur. Bu  esse də klassik elegiyadan çox da fərqlənmir, amma kədər və qəzəbin birləşdiyi nöqtədə yazmaq “ölüyə ağlamaqdan” daha çox siyasi arxiv xarakteri daşayır. Bu elegiya Feminist Sülh Kollektivinədir.

    O kollektiv ki, 2020-ci ildə İkinci Qarabağ müharibəsi dövründə və ondan sonra, müharibənin milli azadlıq və şərəf kimi qeyd olunduğu və ondan imtinanın səni vətən xaini edə biləcəyi bir vaxtda ərsəyə gəlmişdi. Onun yaradılmasında mən də daxil olmaqda 3 nəfər birbşa iştirak etmişdik. Dolayısı ilə isə bir neçə başqa dost və yoldaş da bizə dəstək olmuşdu. O dönəmədək isə, mən artıq illər idi ki, Azərbaycanda feminist, queer və anti-militarist təşkilatlanmanın, eləcə də ermənilər və azərbaycanlılar arasında sülh quruculuğu proseslərinin içərisində idim. 44 günlük müharibəsinin başlaması bütün bu sülh-quruculuğu söhbətinin BMT jarqonlarından kənarında heç bir nəsnə olmadığını bizə göstərdiyi bir vaxtda, əlacsızlıq və çarəsizlik fonunda didərgin olunmuş qadınlara və ailələrə kömək etmək üçün  müharibə zonasına getmişdim. Müharibəni dayandırmaq və ya ona qarşı durmaq üçün nə gücümüz, nə də imkanımız olmadığı bu çarəsiz dövrdə yardım paylamaqla bir ağrıyan barmağa işədiyimizi düşünürdük. Bir tərəfdə uzaqdan atılan mərmilərin səsi, o biri tərəfdə Bakıdan göndərilən un kisələrinin və ikinci-əl paltar yardımını paylamağın ortasında birdən düşündüyümü xatırlayıram: bu avtoritar, kapitalist müharibəsinin xarabalıqlarını təmizləmək kifayətdir. Biz müdaxilə və müalicə etdikdə təkcə özümüzü yox, həm də bizi yaralayan sistemi müalicə etmiş olurduq. Artıq fərqli bir siyasətin vaxtı gəlmişdi.

    Kollektivimizin arxasındakı mənim siyasi impulsum bu idi. Adında “feminist sülh” var idi, amma sadəcə liberal sülh quruculuğunu daha inklüziv etmək və ya qadınları mövcud milli barışıq sisteminə və ya BMT-nin lügətinə əlavə etmək məqsədi güdmürdü. O, məhz buna qarşı çıxırdı və əvəzində radikal müharibə əleyhinə siyasət yaradırdı. Feminizmimiz antimilitarizmdən və ya anti-kapitalizmdən ayrıla bilməzdi. Və bu o demək idi ki, gündəlik siyasəti avtoritar dövlət və qlobal kapitalın daha böyük strukturları və onun müharibə maşını ilə birbaşa əlaqələndirmək lazım idi. O vaxtdan bəri biz yalnız Azərbaycanın daxilində və onun haqqında deyil, həm də onun hüdudlarından kənarda düşünərək Ermənistan və bəzən Gürcüstandan olan yoldaşlarımızla birlikdə yazırdıq, tərcümə edirdik, etiraz edirdik, şəbəkələr qururduq və bəyanatlar verirdik. Biz bunu demək olar ki, heç bir infrastruktur olmadan və ödənişsiz əməklə edirdik. Başlayanda üç nəfər, sonra iki, sonra yenidən üç, daha sonra isə dörd nəfər olmuşduq. Biz Avropanın soyuq və solğun ölkələrə səpələnmiş vəziyyətdə həm öz başımıza çarə qılmaq, həm  də siyasi öhtəliyimizi yerinə yetirmək üçün nələrsə edirdik. Yəni kollektivi diri saxlayan heç bir institusional maşın yox idi. Biz onu yaşadırdıq.

    Lakin dövlət siyasətimizi söz müstəvisində qoymadı. Azərbaycanın 2023-cü ildə hücumları güclənib nəhayət Dağlıq Qarabağ üzərində nəzarəti  tam ələ keçirdikcə, müharibə əleyhinə bəyanatlarımız getdikcə daha çox düşmən diqqətini cəlb edirdi. 2024-cü ilin noyabr ayında Tbilisidə COP29 ətrafında keçirilən etirazlar da daxil olmaqla, fəaliyyətlərimizdən sonra Azərbaycanın marionet mediası şəkillərimi böyük ekranlarda nümayiş etdirib məni milli xain kimi damğaladı. Etdikləri qarayaxma kampaniyası ilə kifayətlənməyib, məni müharibə-əleyhinə fəaliyyətlərinə görə həbs etdikləri araşdırmaçı Bəhruz Səmədovun həyat yoldaşı kimi təqdim edib hər bir halda, xainlik damğasını boynumuza zəncir kimi salmağa davam etdilər. Feminist Sülh Kollektivi vasitəsilə gördüyümüz işlərlə əlaqədar olaraq mən birbaşa və dəfələrlə ictimaiyyət qarşısında hədəfə alınmışdım. Mən təbii ki bu təqibləri hər hansı qəhrəmanlıq medalı kimi təqdim etmək istəmirəm. Sürgün əzabı çəkmək avtomatik olaraq heç kimi nə daha yaxşı inqilabçı və nə də əlbəttə ki, daha xoş yoldaş etmir. Lakin qurduğun platformanın parollarını keçmiş yoldaşların bir gecədə dəyişdirə bilsə də, siyasi təqiblər bir gecədə bitmir. Ona görə, bir neçə gün əvvəl Kollektivin adı dəyişib fəaliyyətləri başqa istiqamətə yönəldilməsi, məni artıq vadar edir ki, öz mövqeyimi paylaşım.

    “Yorğun demokratlar” və boşluqdakı qəzəb

    Fanon onilliklər əvvəl müstəmləkəyə məruz qalmış fərdlərin özlərini yenidən yaratmaq, azad olmaq və yenidən insan olmaq üçün zorakılıq və qəzəbə necə sığındığını, bunun necə önəmli olduğundan yazmışdı. Bu yay, Fanonu yenidən oxuduqda Sarterin ona yazdığı ön sözdə bir paraqraf sanki aylardır düşündüyüm suala cavab vermiş oldu:

    “Əgər basdırılmış qəzəb özünə hədəf tapa bilmirsə, boşluğa düşür və məzlum məxluqun özünü viran edir. Özlərini azad etmək üçün, bu qəzəb o zaman bir-birini qırıb-çatmağa yönəlir. Fərqli tayfalar bir-birilərinin arasında savaşırlar, çünki əsl düşmənlə üzləşə bilmirlər. Kolonial siyasət də məhz buna hesablanıb və bu rəqabətləri daha da qızışdırır. Öz qardaşının boğazına bıçağı dirəyən adam düşünür ki, nəhayət nifrət etdiyi düşməni məhv edib və onu alçaldan vəziyyətdən nəyahət çıxıb” (Sartre 1961) .

    Azərbaycanın kiçik vətəndaş cəmiyyətində və sosial hərəkatlar arenasında bu qarşıdurmalara, bıçağı öz yoldaşının boğazına dirəməyə tez-tez rask gəlirik.  Buna səbələrdən biri məhz elə müstəmləkələşdirilmiş vəziyyətdə yaşadığımıza görədir. Azərbaycan hökuməti özünü müstəmləkəçi rejimlərdən heç də fərqli aparmır. İstifadə etdiyi taktikalar, psixoloji silahlar, illərdir birbaşa zorakılıqdan daha çox qorxu, şübhə və nəzarət texnikaları ilə sosial hərəkatları aktiv şəkildə dağıtmağa yönəlib. Və bizim bu cür zorakı sistemə qarşı olan mübarizəmiz də məhz dekolonizasiya hərəkatlarına bənzəyir. Lakin bu fonda siyasi sürgün də daxil olmaqla bütün siyasi məğlubiyyətlər özü ilə olduqca ağrılı bir qəzəb buraxır. O qəzəb də, böyüyüb özünə yer tapa bilmir. Ta ki, onu böyüdənə ya da ən yaxınındakına yönələnədək.

    Bu yarımçıq analizi verməkdə məqsədim odur ki, səmimi şəkildə öz tərəfimdən baş verənləri bölüşüm. Yəni bu bölüşdüklərim Azərbaycan hökumətini çox da sevindirməsin, çünki baş-verənlər əslində aydınlığın gəlməsi deməkdir. Reallığı əzib-büzənlər ümidlərimizi tapdalamaqla məşğul olurlar. Amma qurduqları nəzarət qorxu sistemi reallığı nə qədər əzməyə çalışsa da həqiqət həmişə qalib gəlir və gələcək. Təbii ki, bəziləri bu tələlərə düşür və dərs götürmür. Amma müharibə dövründə necə bəzilərimiz bir- birimizi “ayıq” saxlamaqla və nevroz yaşamadan həyatı davam etməyə kömək olduğumuz kimi, bu ağır dövrdə də sayıqlığını və ayıqlığını itirməmək üçün yanımızda olanlar var və bu yazı həm də onlaradır. 

    Feminist Sülh Kollektivinə gəldikdə isə, 2025-2026-cı illərsə  biz artıq çətinliklə nə yazıb, nə də yarada bilirdik. Görüşlərimiz köhnə məyusluqları təkrarlamağa, başqalarının siyasətini , ideologiyalarını müzakirə etməyə və kollektiv hərəkətə çevrilə bilməyən təkliflərimizi təhlil etməyə çevrilmişdi. İndi o anlara qayıdanda düşünmürəm ki, bu, motivasiyamızın və ya qabiliyyətimizin böhranı idi. Amma düşünürəm ki, daha maddi və daha dağıdıcı bir şeylər baş verirdi. Biz yorulmuşduq. Mən yorulmuşdum. Yoldaşlarımızın Azərbaycanda həbsə salınması, siyasi sürgün, sığınacaq, viza, sənədlər, iş tapmaq, özümüzün və bəzilərinin ailələrindəki təhlükəsizliksizliklə baş-başa qalmışdıq. Siyasi məğlubiyyətlərin toplanması nəinki yeni bir şey təsəvvür etmək, ümumilikdə təşkilatlanmaq qabiliyyətimizi yavaş-yavaş tükətmişdi.

    Və ən əsası isə qəzəb içimizdə kifayət qədər yüklənmişdi və mənim üçün hələ də ordadır. Biz bu məqamda bütün bunları dərhal hər şeyi bir nəfərin boynuna atmadan ucadan deyə bilməli idik. İllərdir davam edən repressiyaların təsəvvür etmək, təşkilatlanmaq, etibar etmək və sadəcə birlikdə yaşamaq qabiliyyətimizə nə qədər təsir etdiyini açıq deməliydik. Heç olmasa bir dəfə özümüzün tənqid elədiyi kapitalist məhsuldarlığa olan vəsvəsəmizə və onun kollektivimiz daxilində olduqca istehzalı şəkildə təkrarlanmasına qarşı çıxa bilməliydik. Yorğunluğu bir qüsur kimi qəbul etməyi dayandırıb onu siyasi şərt kimi qəbul etməliydik. Bəlkə də hərəkatı xilas etmək üçün başqa bir manifest yazamağa, ad dəyişdirməyə və ya başqa bir böyük plana ehtiyacımız yox idi. Bəlkə də başımıza gələnlərə yas tutmaq, siyasi təxəyyül qabiliyyətimizi bərpa etmək və ilk növbədə niyə bir araya gəldiyimizə görə vaxta ehtiyacımız var idi. Sadəcə nəfəs ala, bəlkə də birlikdə nəfəs ala bilərdik. Görünür, hətta bunun üçün də siyasi fikir ayrılığı tələb olunurdu.

    Bunun əvəzinə, yorğunluq  sanki getdikcə böyüyüb ən qısa müddətdə fəth edilməli bir zirvə kimi qəbul edilmişdi. Mənə dəfələrlə xəbərdarlıq edildi ki, kollektivi “yavaşlatıram”, sanki üç yorğun sürgün olunmuş yoldaşla inqilabi siyasətin çiçəklənməsi arasında dayanan yeganə şey mənim uğursuz varlığım idi. Məntiq belə görünürdü ki, əgər mən sual verməyi dayandırsam, kənara çəkilsəm və ya sadəcə yoxa çıxsam, qalan üçü nəhayət təşkilati potensiallarını ortaya çıxara bilər: Azərbaycan sürgün icmasını birləşdirə, məsələn bir QHT yarada bilər və ehtimal ki, inqilablarını davam etdirərlər (QHT ilə?).

    İndi, əgər bu siyasi qeyri-müəyyənlikdən çıxış yolu tapıb-tapmadığımızı düşünürsünüzsə, təəssüflə bildirmək istəyirəm ki, sınaqdan keçə bilmədik. Tam əksinə. Yol boyu təklif etdiyim, sorğuladığım və ya razılaşmadığım demək olar ki, hər şey problemə çevrildi, ta ki sonda problemin özünə çevrildim. Hər şeyi ləngidən biri üçün olduqca yüksək bir rütbəyə yüksəldim.

    Yeddi ittiham və mənim cavablarım

    Bu hekayəni danışmağa aylardır tərəddüd etmişəm, çünki onu danışmaq bir vaxtlar yaxınlığımızın qorunmasına layiq olduğuna inandığım anları ifşa etmək deməkdir. Amma deyəsən mən uzun müddət susqunluğumu həmrəyliklə səhv saldım. Keçmiş yoldaşlarımı ictimai hədəfə alınmaqdan qorumağın birlikdə qurduğumuz siyasi dünyanı qorumağın bir hissəsi olduğunu düşünürdüm. Bir hissədə hələ də o cür düşündüyüm üçün bu yazıda heç kimin adı çəkilmir və heç kimdən heç nə tələb etmirəm. Amma artıq susmaq istəmirəm. Susmaq heç də həmişə aktiv bir qayğıkeşlik deyil. Susmaq bəzən elə bizi incidən insanlar üçün gördüyümüz bitib-tükənməyən əməkdir. Və mən arıtq bu əməkdən imtina edirəm.

    Mənə qarşı irəli sürülən ittihamları hər hansı bir “şəxslərarası münaqişə” dilinin altında basdırmaqdansa, adlarını çəkmək istəyirəm. Bu yazı stili Kollektivi izləyənlərə tanışdır. Vaxtıilə Azərbaycan hökuməti də eyni minvalla bizi hədəfə aldığı zaman ona olan cavabımızda hər bir ittihamı qeyd etmiş və ona cavab vermişdik. Bu gün də eynisini mən burada məhz mənə qarşı olan ittihamları və onların mənə verdiyi zərəri bölüşməklə həm arxivləşdirməyə, həm də oxşar zərərləri yaşamış, sosial hərəkatlarda xəyanətlə üzləşmiş yoldaşların səsi olmağa çalışacam. Yəni oxuyacağınız bu tarix olduqca subyektivdir və heç bir halda özümü günahsız elan etmək və ya adımı təmizləmək məqsədi daşımır.

    1. “Etirazı ələ keçirdin, üzünü açdın və iyerarxiya yaratdın.”

    Tbilisidə keçirilən COP29 etirazları zamanı, Azərbaycan rejiminin ətraf mühitin qorunması sahəsindəki möhtəşəm fəaliyyətinə qarşı çıxmaq üçün digər fəallarla və Qreta Tunberqlə birlikdə protest etdiyimiz zaman, özümüzü olduqca qəribə bir müzakirədə tapmışdıq: avtoritar bir dövlətə qarşı etiraz aksiyası zamanı ona qarşı çıxanların üzlərini ortaya çıxarmalıdırmı? Fikir ayrılığı real idi, və təhlükələr də eynən. Bəzi yoldaşlar israr edirdilər ki, hər kəs anonim qalsın, üzləri örtülü olsun. Mən iddia etdim ki, anonimlik və görünürlük bir-birilərinə qarşı dayanan inqilabi doktrinalar deyil, fərqli insanların öz şəraitlərinə uyğun olaraq edə bilməli olduqları taktiki seçimlərdir. Xüsusən də əgər biz dünyanın ən tanınan iqlim fəallarından birinin yanında dayanırdıqsa. Beynəlxalq və gürcü mətbuatın kameralarını Qreta Tunberqə yönəltmək üçün başqa bir səbəbə ehtiyacı yox idi. Məni narahat edən o idi ki, öz hökumətlərinin repressiyalarına etiraz edən azərbaycanlılar öz etirazlarının fonunda yox ola bilərdilər. İstəyirdim ki, aydın olsun ki, biz sadəcə beynəlxalq bir məşhurun müdaxiləsi üçün ekzotik siyasi mənzərə yaratmırıq. Biz orada öz tələblərimiz, öz repressiya tarixlərimiz və öz siyasi səslərimizlə idik. Mən heç kimdən üzünü göstərməsini, görünürlü olmasını tələb etmirdim. Sadəcə istəyirdim ki, görünmək istəyənlərə bunu etmək qadağan olmasın.

    Sonunda əksəriyyət üzünün görünməməsinə razılaşdı. Protestin bir hissəsində mən və başqa bir fəal Azərbaycan müxalifət jurnalistləri ilə danışmaq üçün qısa müddətə üzümüzü açdıq. Bu görünürlük təbii ki, gözlədiyimiz kimi bizi- xüsusi ilə də ikimizi aktiv hədəfə çevirdi. Lakin bütün bunlara baxmayaq əsas problem, hökumətin bizə etdiyi cəzalara və şəratmalar yox, mənim, məhz mənim üzümü o qısa müddətdə açmağım oldu. Görünür, mən olduqca fövqəladə siyasi cinayət etmişdim. Sonradan mənə deyildi ki, diqqəti və protesti ələ keçirmiş, kollektiv taktikalarımızı sarsıtmış və üzümü göstərməklə güc toplamışdım. İnqilabın üzün görünməsindən bu qədər asılı olduğunu bilmirdim.

    Əlbəttə ki, bu absurd iddiaların altında ciddi bir sual gizlənirdi. Görünürlük, xüsusən də siyasi hərəkatlar kiçik olduqda və avtoritar dövlətlər aktivistləri ifşa etməyə çalışanda işlərinə rahat yarayır. Mən bu riski rədd etmirdim və hələ də etmirəm. Lakin nə anonimlik, nə də görünürlük mahiyyətcə radikal deyil. Açıq üz diktatura qurmadığı kimi, örtülü üz də avtomatik olaraq üfüqi siyasət yaratmır. Və ən əsası, protest zamanı hər kəs məsuliyyətlərini qəbul edərək qoşulur. Biz bunu Azərbaycandakı etirazlardan yaxşı təcrübə olaraq toplamışdıq. Mənim keçmiş yoldaşlarım isə Azərbaycanda protest tərcübəsi olmadan başqa bir ölkədə Azərbaycan hökumətinə qaşı olan etirazlarında təbii ki ehtiyatlı olmağa çalışırdılar.

    Etirazın özü də xaos içində idi və küçə etirazları təcrübəsi olmayan bir neçə fəalın bir neçə gün ərzində beynəlxalq siyasi müdaxilə təşkil etməyə cəhd etməsi qeyri-adi hal deyil. Bəzi yoldaşlar qalanlara xəbər vermədən protest bitməmişdən əvvəl ayrılmışdlar. Elə həmən gecə, protestdən sonra yenidən bir araya gələndə, protestdə bizi yarıda qoyan köhnə yoldaşlardan biri aqressiv şəkildə protesti ələ keçirməkdə  məni ittiham etmişdi.  Yadımdadır ki, etirazı yarı yolda qoymuş birisindən bu çox qəribə bir ittiham idi. Aylar sonra danışdıq, qucaqlaşdıq və mən axmaqcasına inandım ki, anlaşma əldə etmişik. Görünür, bütün bu hadisələr sadəcə gizli arxivə qoyulmuşdu və qüsurlu xarakterimə dair yeni dəlillər tələb olunduqda arxivdən çıxarıb başıma çırpılmağa hazır idi.

    Ən qəribəsi isə o idi ki, etiraz zamanı üzünü göstərmək istəməyən yoldaş, sonradan onlayn olaraq dərc edilmiş Qreta Tunberqlə olan podkast söhbətdə könüllü olaraq iştirak etmişdi. Görünür ki, bu görünmə kifayət qədər çevik siyasi xarakter daşıyırdı. Bir kontekstdə bu, ictimai ünsiyyətin legitim bir hərəkəti idi; digərində isə şəxsi səlahiyyətlərin təhlükəli şəkildə sənə güc verməsi idi. Müxtəlif kontekstlərin fərqli risklər doğurduğunu qəbul etməyə tamamilə hazıram. İlk növbədə mənim arqumentim də məhz bu idi. Lakin bu fərqləri müzakirə etmək əvəzinə, biz nədənsə fəzilətli anonim inqilabçı ilə üzlü hakimiyyətə susamış dissident arasında mənəvi fərqə gəldik. Taktika ilə bağlı fikir ayrılığı olaraq qalmalı olan şey xarakter və ideoloji problemə çevrildi. Beləliklə, Azərbaycan hökuməti müxalifəti cinayət hesab etməklə məşğul olarkən, müxaliflərin müxalif görünmək üçün siyasi hüququ olub-olmadığını müzakirə edirdik.

    2. “Üzünü açdığın üçün üçün başqaları əziyyət çəkdi.”

    Etirazdan sonra Azərbaycan hökuməti çoxdan bildiyi bir işi davam etdirdi. Belə ki, dissidenti kifayət qədər cəzalandıra bilmədikdə, ailəni cəzalandırdı. Məni görünürlü olmaqda ittiham edən yoldaşın anası on illərdir işlədiyi yerdən işdən azad edildi. Rəsmi olaraq, guya bu, işçilərin ixtisarı idi. Lakin ailəyə deyilənə görə, onun işdən çıxarılması övladının siyasi fəaliyyəti ilə əlaqəli idi. Bu haqda burda yazmaq və yaza bilmək səbəbim həmim şəxsin özünün artıq ictimayi şəkildə bunu bəyan etməsidir.

    Ailənin cəzəlanması təbii ki, olduqca ağrılı və yüklüdür. Bu cəzanın ağrısını, bəlkə də, hiss etdiyimdən daha çox başa düşürdüm. İllər əvvəl, Bakıdakı etirazlarda iştirakım ailəmlə münasibətlərimi demək olar ki sona gətirmişdi. Mən yəni artıq mühacirətdən çox əvvəl öyrənmişdim ki, avtoritar repressiyalar bütün həyatınızı darmadağın etmək üçün sizi həbs etməyə ehtiyac duymur. Bəzən o, sadəcə evinizə girir, sizinlə sevdiyiniz insanların arasında oturur və siyasi əqidənizin dözülməz qiyməti haqqında ağır söhbətlər edir. Mən artıq bu qiyməti ödəmişdim. Buna görə də nə dövlətin taktikasına təəccübləndim, nə də bu cəzanı görünməmiş bir şey kimi şərh etməyə meylli idim. Bu amma o demək deyil ki, nə yoldaşımın nə də onun anasının əzablarını heçə sayırdım . Bu o demək idi ki, mən onun hansı mexanizm vasitəsilə yaradıldığını bilirdim.

    Məni getdikcə daha çox narahat edən şey isə, həmin mexanizmin məsuliyyətinin getdikcə dövlətdən mənə keçməsi idi. Etiraz zamanı üzümü açmaq qərarım qrupumuzun sonrakı fikir ayrılıqlarında yenidən ortaya çıxıb, sanki Azərbaycan hökumətinin repressiyaları düzgün inqilabi geyim qaydalarına əməl etməməyimin uğursuz nəticəsi kimi təqdim olunurdu. Rejim bizi siyasi fəaliyyətimizə görə hədəfə almışdı, amma nədənsə mən onun metodlarına görə cavab verməli olurdum. Bu məhşur bölmə taktikası, məhz elə dövlətin planına uyğun idi: dövlət bir aktivisti yaxşı, o birsini pis qələmə verir, birini daimi təqibdə saxlayıb, trol hücumları təşkil edir, o birsini isə sanki ortabab mövqədə olurmuş kimi bəzən himayə edir, bəzən isə ailəsi ilə cəzalandırır.  Yenə deyirəm, dövlət cəzalandırır. Aktivistlər isə bir-birini təqib etməyə məcbur olurlar. Yəni artıq əlavə polis, DTX işçilərinə ehtiyac yoxdur. PSYOP, yəni psixoloji müharibə uğurla öz əməliyyatını yerinə yetirmiş oldu.

    Mən görünürlüyü, o cümlədən də anonimliyi seçənlər üçün risklərin olduğunu inkar etmirəm. Bu risklər aktiv müzakirəyə və kollektiv məsuliyyətə layiqdir. Lakin siyasi qərarlarımızı araşdırmaqla avtoritar zorakılığa görə məsuliyyəti müqavimət göstərən adamın üzərinə qoymaq arasında dərin bir fərq var. Bir-birimizə dövlətin repressiyalarının müəllifləri kimi yanaşmağa başladığımız an, bu repressiyanın müqavimətin özünün intim münasibətlərinə keçməsinə icazə veririk. Və bəlkə də bu, avtoritarizmin ən uğurlu nailiyyətlərindən biridir. Həmrəyliyi içindən dağıtmaq.

    3. “Sən qayğı göstərmirdin və digər münasibətlərə zərər verməyə çalışırdın.”

    2025-ci ilin sonunda Berlindəki bir barda baş verən söhbət zamanı ideoloji olaraq eyni yerdə olmadığın birini sevmək mümkün olub-olmadığı sualı ortaya çıxdı. Mənim üçün mümkün olmadığını dedikdə, o biri yoldaş bunu təqzib edərək mümkün olduğunu bildirdi və buna misal olara kollektivimizin başqa bir üzvünü, onunla olan dostluğunu, lakin ideoloji ayrılığını misal gətirdi. Məni daha çox narahat edən şey öz kollektivimizin başqa bir üzvünün qrupumuzdan kənar insanlar qarşısında özünün ideologiyası və şəxsi zəiflikləri baxımından danışdığını eşitmək idi. Mən bu söhbətdən geri çəkildim. Sonradan bu geri çəkilməyim soyuqluq, daha dəqiq olaraq “laqeydlik” və “qayğısızlıq” kimi qiymətləndirildi, hətta daha sonra bu epizodu ifşa etdiyimdə digər münasibətləri pozmaq cəhdi kimi də qiymətləndirildi.

    Həmin söhbətdən yadımda qalanları danışanda, ifadəm rədd edildi, yalan danışdığım boynuma qoyuldu və yoldaşları bir-birinə qarşı qaldırmaq üçün uydurma hərəkətlər etməkdə ittiham olundum. Orada olan digər insanlardan soruşmağı təklif etdim; həmin söhbətdə mənə rədd cavabı verildi. Sonradan şahidlərdən öyrəndim ki, onlara təkbətək müraciət edilib və dediklərimin mahiyyətini təsdiqləyiblər. Bütün bu təqzib və təhqir məni günlərlə düşündürürdü: məni “qayğısızlıqda”, “laqeyidlikdə”, “yalan danışmaqda”, “gücü əlində saxlamağa çalışmaqda” ittiham edənlər özləri bunu həyata keçirirdilər. Problemi adlandıran şəxsin problemə necə çevrilə biləcəyini çoxumuz yaxşı bilirik. Amma ilk dəfə idi ki, bunu hiss edirdim. Məni qayğısızlıqda ittiham edən yoldaşlar, özləri bütün sərhədləri keçmiş və qəddarlıqla şıltaq uşağın son sözü demək istəyi arasında var-gəl edirdilər.  Qayğı əslində məhz bu qəddarlıqdan və son sözü demək fetişindən imtina olmalı idi. Hər şey bir yana, biz ikinci bir fetişin, qayğı fetişinin əsirinə çevrilmişdik (Farris 2025). Bu qayğı elə bir qüsursuz ideala çevrilmişdi ki, mənim bu qəribə epizodda canfəşanlıq etməməyim qayğısızlıq, sonra bu haqda danışmağım qəddarlıq kimi qiymətləndirsə də, hadisənin əsas qəhrəmanı, onun dedikləri, onun ittihamları mənzərədən yoxa çıxmışdı.

    4. “Sən himayədar, manipulyativ, narsisist və zorakısan.”

    Bu yerdə bildirim ki əsas eskalasiya məhz bu ilin yanvarında kollektivin ən yeni üzvünün, yəni 4cü üzvün, həm kollektivin adını, həm sülh dialoqu bəyənməməsi, əksinə solçu mühacir hərəkatına və mümkün olsa QHT-yə dönüşməsini təklif etməsi, və mənim buna etirazımdan sonra qrupda mesajla qrupdan ayrılacağını deməsi ilə başlamışdı. Və genişlənən fikir ayrılığından sonra digər iki nəfərlə də birlikdə məni başqalarını himayə etməkdə və maarifləndirməkdə, siyasi məkanı inhisara almaqda, kollektivi idarə etməkdə, münasibətləri manipulyasiya etməkdə və qayğısız olmaqda ittiham etməyə başladılar. Məni “zorakı”, “narsisist” və “liberal” kimi sözlərlə təhqir edən uzun bir mesajlar və ittihamlarla “yerimi göstərməyə” çalışdılar.

    Təsisçi olmağın, platformanı və onun ideoloji əsasını qurmağım, yazıların çox hissəsini yazmağın, daha uzun etiraz təcrübəsinə sahib olmağın və ya görünən bir mövqe tutmağın qeyri-rəsmi güc verə biləcəyini inkar etmirəm. Ola bilsin ki, çox kəskin danışmışam, çox məsuliyyət götürmüşəm və ya başqalarının müdaxilə edə bilmədiyini hiss etdikdə bunu hiss etməmişəm. Bu kimi şeylər konkret olaraq tənqid oluna bilər və edilməlidir. Bəs mən dəqiq olaraq nəyi nəzarətdə saxlayırdım? Yeni üzvlərin qoşulmasını dəstəkləyirdim.  Feminist sülh layihəsi üzərində müstəsna mülkiyyət iddiasında deyildim. Digər üzvlərdən fərqli olaraq, maddi olaraq nəzarətdə saxlaya və ya tanınma iddiası edə biləcəyim heç bir donor və ya oxşar təşkilatla birbaşa əlaqəm yox idi. Üstəlik bu mənim üçün ilk təcrübə deyildi. Əvvəllər də yaradılmasına iştirak etdiyim və çoxlu əmək qoyduğum qrup və kollektivlərdən zamanı gələndə halallıqla uzaqlaşmış və başqa siyasi hərəkata-qrupa keçid etmişdim.

    Özünü struktursuz elan edən 3-4 nəfərdən ibarət bir kollektivdə bu qədər zərərlə qarşılaşacağım ağlıma gəlməzdi. Qeyri-rəsmi güc sadəcə diskursiv olaraq mən anarxistəm, radikalam deyib rədd etməklə yox olmur. O güc, dostluqlara, danışılmamış ittifaqlara, prosedurlar üzərində nəzarətə, arxivlər üzərində nəzarətə, maddi resurslarla əlaqəyə və hansı şəxsin hisslərinin kollektivin həqiqətini təşkil etdiyinə qərar vermək qabiliyyətinə keçir. Bir nəfərə qarşı üç səs çoxluğu sadəcə çoxluq olduğuna görə avtomatik olaraq həqiqət xarakteri daşımır. Əsas məsələ bu 4 nəfər arasında fikir ayrılıqları olanda kimin sözünün keçməsi, kimin yasının yas olması, kimin arxivləri açıb keçmişdən faktlar gətirməsi, kimin dediyin hər sözə polislik etməsindən  keçir.

    5. “Səhv şəxsin platformamıza daxil olmasına icazə verməklə səlahiyyətindən sui-istifadə etdin”

    Digər bir ittiham veb saytımızda dərc olunmuş bir Talış fəalı üçün həmrəylik mətni ilə bağlı idi. Məni siyasətini millətçi hesab etdikləri birinə platformamızı açmaqda ittiham edirdilər. Əslində, bu ittihamı başladan yoldaş özü eyni zamanda ermənilərlə hər hansı bir siyasi iş görməyə marağı olmayan bir şəxs idi. Bu şəxs iddia edirdi ki, mən səlahiyyətimdən istifadə edərək, məhz guya dostum olduğu üçün, orada olmamalı olan həmin nəşrə yer vermişdim. Bu iddia hər mənada absurd idi. Çünki əvvəla bu yazı haqsız yerə həbsdə olan Talış fəlana dəstək yazısı idi və biz o həmrəylik pozisiyasından çıxış edirdik. İkincisi bunu yazan şəxs nə mənim yaxın dostum, nə də milliyətçi deyildi. Üçüncüsü isə yazının paylaşılmasına digər üzvlər də yaşıl işıq verib razılaşmışdılar.  Yəni problem əgər redaksiya prosedurumuzun olmaması idisə, biz belə bir prosedur yarada bilərdik. Sadəcə məsələ bu deyildi. Məsələ hər kiçik bir problemi yaradıb onu mənə calamaq və bunun fonunda avtoritarlıq etdiyimi boynuma qoymaq istəyirdilər. Əslində isə etdikləri bölücülük siyasəti təkcə məni yox, icmada olan digər şəxsləri də damğalayıb özlərinin ideoloji purizmini sübüt eləməyə çalışmaq idi.

    6. “Terapiyaya getmək fərdiyyətçi bir şeydir.”

    Bəli, məni laqeyidlikdə, himayədarlıqda ittiham edən keçmiş yoldaşlarım həmçinin iddia edirdilər ki mənim, bəli, məhz mənim terapiyaya getməyim fərdiyyətçidi bir davranışdır.  Mənə uzun-uzadı monoloqda terapiyanın necə bir liberal alət olduğunu öyrədən yoldaşım, həyatımın heç bir çətin məqamında mənim yanımda olmayan, mənimlə heç bir intimliyi paylaşmayan, heç bir dərdimə şərik olmamasına rəğmən mənə bu ağıllı məsləhəti verməkdən çəkinmirdi.

    “Sürgün haqqında düşünmək qəribə dərəcədə cəlbedicidir, lakin onu yaşamaq dəhşətlidir. Bu, insanla doğma məkan, fərdlə onun əsl evi arasında zorla yaradılmış və heç vaxt sağalmayan bir uçurumdur; onun mahiyyətindəki kədərin öhdəsindən heç cür gəlmək mümkün deyil” yazırdı Edvard Səid (Said 1984). Həqiqətən də elə imiş. Sürgün insanı dəyişə, qorxularını dərinləşdirə,  həyatın qeyri-müəyyənliklərə baş-başa qoya bilir. Biz hamımız bunu yaşayırdıq. Sadəcə fərqli sosial kapitallarla. Bəzilərinin ailəsi dəstək olur, bəzilərinin dostları eyni şəhərdə, hətta eyni məhlədə qalır.  Bəziləri sənədlərini almaq üçün tamamilə tanımadıqları ucqar kənddə siyasi sığınacaq evlərində illərdir gözləyir. Bu çox zaman itirilmiş sosial kapitala görə heç düşünmədiyimiz proseslərdən, seçmədiyimiz dəstəklərdən keçə bilərik. Terapiya da mənim üçün bu dəstək idi.  Bəzi terapiya metodlarının şəfaverici bir alətdən çox, insanları nəzarətdə saxlamağa yönəlik bir metod olmasını tarixdən bilirik. Lakin bu o demək deyil ki kollektiv azadlığa sadiqliyini sübut etmək üçün  hər kəs şəxsi dəstəkdən imtina etməlidir. Və niyə məhz mənim terapiyaya getmək imkanımın olması hansına radikal siyasətə zidd olmalı idi? Məgər radikal qayğı məhz şəfa ala bilmək deyilmi?!

    Bədənimizin istirahətə ehtiyacı var. İnsanların qidaya, təhlükəsizliyə, sevgiyə və bəzən peşəkar qayğıya ehtiyacı var. Heç bir hərəkat siyasətini mümkün edən insanları damğalayıb sonsuza qədər vicdanla yaşaya bilməz. Yəni məsələ terapiyanın hansına radikal gələcəyi əvəz edib-etməyəcəyi deyildi. Məsələ sabah mübarizə apara biləcəyin, çiyninə söykənə biləcəyin, qol-qola mübarizə apara biləcəyin bir insanın olub-olmayacağı idi.

    7. “Davam etməyimizə və yenilənməyimizə mane olursan”

    Əsas fikir ayrılığı kollektivin gələcəyi ilə bağlı idi. 3 nəfər Azərbaycan mühacirət icmasına yönəlmiş bir təşkilat qurmaq, potensial olaraq bir QHT yaratmaq və adımızı dəyişdirmək istəyirdi. İcazə verin, mövqeyimi spekulasiya olunmadan bildirim. Məni elə qələmə vermişdilər ki,  sanki Feminist Sülh Kollektivi adını müqəddəs bir ad elan etmişəm və özümü onun daimi qəyyumu təyin etmişdim. Mən nə adın dəyişdirilməsinə qarşı idim, nə də onu qorumağa xüsusi sadiq idim. Problem heç vaxt adda deyildi. Əgər artıq birlikdə yaratmaq üçün enerji, etibar və ya siyasi təxəyyül tapa bilmirdiksə, yeni bir ad nəyi həll edirdi ki? Köhnənin həll olunmamış ziddiyyətlərindən başqa, bu möhtəşəm yeni başlanğıca nə gətirməyi planlaşdırırdıq? Adı dəyişdirə, bir QHT qeydiyyatdan keçirə (həqiqətənmi?) və radikal siyasətin yenidən doğulduğunu elan edə bilərdik. Amma yeni bir adla tükənmə yenə də tükənmədir. Və mən kollektiv böhranımızın bu cür dəyişikliklərlə həll edilə biləcəyinə əmin deyildim.

    QHT-yə çevrilməyə qarşı etirazım isə birbaşa idi. Çünki peşəkar vətəndaş cəmiyyəti dairələrində kifayət qədər müşahidəm mənə deyirdi ki ,bu dəfə bizim yaradacağımız QHT-miz fərqli olacağı fantasiyasına məni inandıra bilməzdilər. Radikal, üfüqi, antikapitalist, bəlkə də hətta inqilabi olacaqmış. Biz varlıları soyacaq və təbii ki, bizi maliyyələşdirən qurumlardan tamamilə müstəqil qalacaqdıq. İnqilab maliyyələşdiriləcəkdi, amma heç vaxt güzəştə getməyəcəkdi. Necə də gözəl mirajdı, Lenin demiş, bir Allah bilir.

    Bəs əslində nə təklif edirdik? Sürgündəki insanların əzablarını idarə etmək üçün başqa bir qurum? Siyasi mübarizəni donor diqqətinə çevirən, həmrəyliyi layihələrə çevirən öz-özünə təyin olunmuş nümayəndələr qrupu? Bəs bu həmrəyliyi kim alacaq? Kifayət qədər radikal, kifayət qədər razı, qayğımıza layiq hesab etdiyimiz insanlar? Siyasi uyğunluğu qiymətləndirən, tanınma paylayan, bəlkə də pul paylayan və kollektiv mənsubiyyətə kimin uyğun olduğunu müəyyən edən Azərbaycan sürgün icmasının inqilabi sosial təminat işçiləri olmaq üzrə idikmi? Dörd nəfər arasındakı fikir ayrılığını çətinliklə qəbul edə bilsək də, nədənsə bütün bir icma üçün həmrəylik təşkil etməyə hazır olduğumuzu təsəvvür edirdik. Görünür, hələ bir-birimizə tribunal olmadan qayğı göstərə bilmirdik, amma bəlkə də kifayət qədər institusional dəstək ilə nəhayət prosesi peşəkarlaşdıra bilərdik. Açığı deyim, çox təsirli plan idi.

    Qayğı adı altında məhkəmə

    Sonuncu görüşümüzdən əvvəl münaqişənin həlli üçün görüş keçirdik. Xatırladım ki bütün bu görüşlər onlayn şəkildə aparılırdı. Mən araşdırma işim üçün başqa ölkədə səfərdə işləyirdim. Görüş tarixi və vaxtı digər üç üzv tərəfindən müəyyən edilmişdi. Mənə deyildi ki, iştirak etməsəm, qərarlar mənsiz verilə bilər. Aramızda 3 saat vaxt fərqi və mənim əvvəlcədən başqa işimin olmasına baxmayaraq bu 3 yoldaş öz razılaşdıqları saat və gündə mənim iştirakımı tələb edirdilər. Mən də iştirak etdim. Təxminən beş saat ərzində COP29 taktikalarından və məqalə qərarlarından tutmuş terapiyaya qədər köhnə və yeni şikayətlər toplandı. Özümü nəyin pozulduğunu anlamaq üçün ortaq səydə bərabər iştirakçı deyil, mərkəzi cavabdeh kimi hiss edirdim. Sanki mən ortaya qoyulmuşdum və indi etdiyim hər şeyə, dediyim hər sözə görə cavab verməliydim.

    Orada ifadə edilən hər bir şikayətin uydurulduğunu, hər bir incikliyin xəyali olduğunu və ya başqalarına zərər verə bilmədiyimi iddia etməyəcəyəm. Bunu deyəsdim, tənqid etməyə çalışdığım eyni mənəvi mütləqiyyəti təkrarlamış olardım. Yoldaşların gözündə mən problemə çevrilmişdim və bu fermentasiya olmuş məkanda qəddarlıq və siyasi performativlikdən başqa heç nə qalmamışdı. “Qayğısızlq” ittihamı ilə başlayan bütün bu eskalasiya əslində qayğının necə silaha çevrildiyini, qarşılıqlı tənqid və fərdi muxtariyyət arasında incə xətlərin necə tez aşıldığını, qayğı göstərməyi qəddarlıqla, nəzarətlə, polislik etməklə eyniləşdirildiyini göstərdi. 

    Biz o görüş zamanı bir-birimizdən üzr istədik, amma bu üzrxaqlıqlar demək olar ki, inzibati xarakter daşıyırdı. Etibar yoxa çıxmışdı. Mənim 5 saatlıq məhkəməmdən sonra bu möhtərəm 3 hakim yoldaş  çox ara vermədən yenə növbəti görüş keçirməyin zərurətini və kollektivin gələcəyi haqda qərar verməli olduğumuzu bildirdilər. Və bu növbəti görüş başlayan kimi məndən açıq şəkildə  birlikdə işləməyə davam etmək istəyib-istəmədiyimi deməyim istənildi.  Mən gələcəyimiz haqda qərar verməzdən əvvəl şəxsən görüşməyimizi xahiş etdim. Mənə şəxsən görüşün mümkün olmadığı deyildi. Bu vaxt digər 3 yoldaşın mənim iştirakım olmadan şəxsən görüşməyi planlaşdırdığını bilirdim. Bəlkə də bu görüş üçün səbəbləri var idi. Amma mənim üçün hər şeydən sonra ziddiyyət dözülməz idi. Dörd nəfər kimi birlikdə oturmaq üçün çox yorğun idik, amma görünür, üç nəfər kimi birlikdə oturmaq üçün çox yorğun deyildik. Elə həmin görüşdə, məhz həmin dözülməz ziddəyətlərlə artıq davam edə bilməyəcimi bildirdim.

    1 mart 2026- cı ildə Kollektivdən ayrıldım. Sonra isə günlərlə və aylarla düşündüm, kədərləndim, qəzəbləndim. Çünki kollektivin sonu təkcə siyasi ayrılıq deyildi. Bu, bir vaxtlar etibar etdiyimiz insanlarla ədalətsizliklərə müqavimət göstərmək və nəticədə birlikdə yaşamaq üçün paylaşdığınız bir ümidin, siyasi dilin və təcrübələrin itirilməsi demək idi. Sizə sağ qalmağa və müqavimət göstərməyə kömək edənlərin, eyni zamanda sağ qalmağınız və müqavimət göstərməyiniz üçün məsafəyə ehtiyac duyduğunuz insanlara çevrilə biləcəyini kəşf etmək qəribə bir kədərdir.

    Arxiv və davamlılıq siyasəti

    Mən kollektivi tərk etdikdən qısa müddət sonra, sözün əsl mənasında 2 saat ərzində kollektivin sosial media hesablarına, email və veb saytına girişi itirdim. Mən həmin infrastrukturun qurulmasına, o cümlədən məzmununun əhəmiyyətli bir hissəsinin yazılmasına illərdir ödənişsiz əmək sərf etmişdim. İllərin siyasi əməyi orada qaldı, amma artıq öz yaratdığım platformalara müdaxilə edə bilmirdim. Sual meydana çıxır: kollektivi dəstəkləyən münasibətlər dağılanda onun tarixinə kim sahib olur? Kim qalır? Şifrələri kim saxlayır? Adını kim dəyişir?

    Bir neçə gün əvvəl qalan üzvlər, görünür, “köklər” mənasını verən yeni bir təşəbbüs olan Rişe kollektivini yaradıblar. Amma bunu məhz Feminist Sülh Kollektivinin davamı kimi qələmə verib, Feminist Sülh Kollektivin adını hər yerdə dəyişiblər. Bir sözlə iddia edirlər ki, Azərbaycan sol mühacir icmasına çevrilmələri əvvəlki layihənin davamıdır. Əlbəttə ki, onların başqa bir kollektiv yaratmaq, başqa bir ad seçmək və mənim davam etdirmək istəmədiyim siyasi işlə məşğul olmaq üçün tam hüquqları var. Onların təşkilatlanmasına mane olmaq istəmirəm. Lakin siyasi davamlılıq İnstaqram hesabı və ya veb sayt üzərində texniki nəzarətlə elan edilə bilməz. Bu, əmək, ortaq qərarlar, repressiyalar, risklər və parçalanma tarixçəsini daşıyır. Məhz buna görə də, bu yeni yaradılan kollektiv Feminist Sülh Kollektivinin davamı heç bir halda ola bilməz.

    Edvard Səid (1984) bu davamlılıq cazibəsinini hamıdan daha yaxşı anlayırdı:

    “Çünki sürgün, millətçilikdən fərqli olaraq, mahiyyət etibarilə davamlılığı olmayan, kəsintili bir mövcudluq halıdır. Sürgündə olanlar öz köklərindən, torpaqlarından və keçmişlərindən qopublar. Onların, adətən, nə orduları, nə də dövlətləri olur, hərçənd çox vaxt bunların axtarışında olurlar. Buna görə də, sürgündəkilər öz dağılmış həyatlarını yenidən qurmağa təcili ehtiyac duyurlar; bunu da, adətən, özlərini hansısa zəfər çalmış ideologiyanın və ya yenidən bərpa olunmuş bir xalqın parçası kimi görməklə həyata keçirirlər. Əsas məsələ budur ki, sürgündəki insanın parça-parça olmuş tarixini yeni və bütöv bir hala gətirmək üçün nəzərdə tutulmuş bu cür zəfər ideologiyasından məhrum bir sürgün həyatı müasir dünyada demək olar ki, dözülməz və qeyri-mümkündür. Yəhudilərin, fələstinlilərin və ermənilərin taleyinə nəzər salın”.

    Məhz buna görə də, onların seçdikləri yeni adda olduqca istehzalı bir məqam var. Köklər təkcə yeni həyatın böyüdüyü şeylər deyil. Onlar həm də kəsilmiş şeylərin xatirəsini daşıyırlar. Keçmişi başa çatdırmadan, mühacir edilənlər arasında yeni bir həmrəylik siyasəti qurmaq, zəhərlənmiş toxumla gələcəyi əkmək deməkdir. Bir platformanın adını bir gecədə dəyişə bilərsiniz. İnsanlar arasında baş verənləri dəyişdirə bilməzsiniz.

    Xüsusilə başqa bir çox vacib bir məqam var. Azərbaycan hökumətinin məni ictimaiyyətə hədəf seçməsi Feminist Sülh Kollektivinin fəaliyyəti ilə birbaşa əlaqədar idi. Adım və üzüm ifşa olunub və mən bu ifşanın nəticələri ilə yaşamağa davam edirəm. Digər üzvlər başa düşülən səbəblərdən işimizin bəzi hissələrində anonim qalmağı seçmişdilər. Kollektiv daxilində risklərin fərqli hesablamalarına hörmətlə yanaşırdım. Lakin anonimlik bir şəxsin ictimaiyyətə açıqlanmasının digər insanların gələcək təşkilati legitimliyi üçün tükənməz bir mənbəyə çevrilməsi, eyni şəxsin isə qrup daxilində yumruq topu kimi qəbul edilməsi və sonradan kənarlaşdırılması demək deyil.

    Bu səbəbdən açıq şəkildə bildirirəm:

    Rişe və ya qalan üzvlər tərəfindən yaradılan yeni kollektivlə heç bir təşkilati əlaqəm, rolum və ya məsuliyyətim yoxdur . Mən onun adından danışmıram, o da mənim adımdan danışmır. Onun hazırkı və ya gələcək siyasi mövqelərinin, qərarlarının və hərəkətləri nin mənə aidiyyatı yoxdur.

    Mühacirətə apardığımız avtoritarizm

    Mən aylardır bir-birimizə bu şəkildə necə zərər verə bildiyimizi düşünürdüm. Mühacirət etimadı və mənsubiyyəti pozur. Bu zaman, adi münasibətlər fövqəladə tələblər doğura bilir. Məsələn, bəzi ağlına gəlməyəcək insan dərhal dost ola bilir, bəzi münasibətləri təcili və ya məcburiyyətdən qururuq. Bəzi insanlar dostlarımızı və ailəmizi əvəz edir. Və bu münasibətlər pozulduqda, zədə sadəcə şəxslərarası münasibətin pozulması yox, yaşamağın özünün sarsılması ilə başlayır.

    Bir tərəfdən də hansısa avtoritar təqib bizi avtomatik olaraq həmrəy etmir. Nə də feminizm, anarxizm, marksizm və ya antiavtoritarizm bizə dominantlığa qarşı immunitet vermir. Biz sadəcə avtoritar hökumətə qarşı olduğumuz üçün avtoritar sosial münasibətləri sərhəddə qoymuruq. Bizdə öyrənilmiş şübhə, paranoya, mənəvi əminlik, tanınma uğrunda rəqabət və başqasının muxtariyyətinin bizim muxtariyyətimizi təhdid etməsindən qorxma vərdişləri var. Hətta özümüzü siyasi cəhətdən günahsız təsəvvür etdikdə belə, bu vərdişləri ən intensiv şəkildə təkrarlaya bilərik.

    Əxlaqi tribunal da məhz siyasi uğursuzluq qarşısında olduqca sadə, həm də canayaxın bir metod olduğu üçün cəlbedicidir. Sarterin dediyi qardaşının boğazına dirədiyin bıcaq kimi. Dörd yorğun insanın sürgün şəraitində siyasi kollektivi saxlamaq qabiliyyətini itirdiyini etiraf etmək əvəzinə, bir nəfəri səbəbkar kimi göstərməsi məhz həmin təmizləməni vəd edir. Onu uzaqlaşdırın və hər şey yenidən başlaya bilər. Biz yenidən doğulacıq. Amma bəzən insanların özlərini qorumaq üçün siyasi təşkilatları tərk etməli olurlar. O zaman qayğıkeş siyasət, qəzəbli olduğumuzu, tükəndiyimizi, bir-birimizi incitdiyimizi və artıq birlikdə təşkilatlana bilməyəcəyimizi demək qabiliyyətinə ehtiyac duyur. Bizdən belə bir dürüstlük istəyərdim. Amma olmadı. Bunun əvəzinə, bir-birimizin ideoloji saflığının keşikçilərinə çevrilirdik, siyasi arqumentlərin olması lazım olan yerlərdə diaqnozlar qoyur, kədəri manipulyasiya, tərəddüdü isə təxribat kimi şərh etdik.  Həmrəylikdən danışarkən fikir ayrılıqlarını getdikcə daha təhlükəli hala gətirirdik. Problem radikal lüğətin olmamasında deyildi. Biz bu dili çox yaxşı bilirdik. Problem onda idi ki, lüğət münasibətlərimizi dəyişdirməyə kömək etmədi.

    Mən aylardır susmuşdum, çünki bu tarixlər intim və siyasi cəhətdən həssasdır və kiçik bir hərəkatın süqutunu qarşılıqlı qınaq tamaşasına çevirmək istəmirdim. Nə də insanlara ən pis anlarında hər şeyi bilirmiş kimi yanaşmağın qəddarlığını təkrarlamaq istəmirəm. Həm də hər şey məhz bu sonluğa endirilə bilməz. Mən birlikdə yaşadığımız və qurduğumuz bir çox həmrəylik anlarını xatırlayıram. İllərlə yazdığımız yazılar, ortaq riskləri və hissləri xatırlayıram. Bütün bunlar da real idi. Amma geriyə baxanda həmçinin mənə qarşı qurulan məhkəməni də xatırlayıram. Hər şeyi yavaşlatdığımı dediklərini xatırlayıram. Kollektivin hesablarına girişi itirdiyimi və indi də yeni yaradılan qrupun Feminist Sülh Kollektivinin davamı kimi təqdim olunduğunu da xatırlayıram. 

    Və mən Feminist Sülh Kollektivinin işinin siyasi nəticələrinin, sanki onun sözdə varislərinə razılıq vermişəmmiş kimi səssizcə irəli aparılmasına icazə verməyəcəyəm. Tarix nə təkcə qalanlara nə də  gedənlərə məxsus deyil. O, onu yaradan və davam etdirən əməyə, risk götürən insanlara və geniş həmrəyliyə aiddir. Və bu tarix dürüstlüyə layiqdir, hər hansı qayğı fetişizminə yox. Qayğı dilindən istifadə edib cəza tətbiq etməklə cəza siyasətinin öhdəsindən gələ bilmərik. Torpağın altında qırılanlarla üzləşmədən yeni köklər yetişdirə bilmərik.

    Mənim siyasətim Feminist Sülh Kollektivi ilə başlamayıb və bununla da bitmir. Əksinə mən bu 6 ildə çox şey öyrəndim və saxladığım yas, əl-ələ tutduğum qəzəb və ətrafımdakı ümidlə indi  bilirəm ki, başqa bir yoldaşlıq mümkündür. Necə mübarizə aparmağı, necə sevməyi, necə fikir ayrılığı yaratmağı və bəzən necə susmağı və bir-birimizin nəfəs almasına imkan verməyi bilən bir yoldaşlıq. Çünki devirməli olduğumuz qəddar bir sistem var və əvvəlcə bir-birimizi devirmək üçün özümüzü yormaq olduqca utandırıcı olardı.

    İstinadlar

    • Farris, Sara R. 2025. ‘Towards a Critique of Care Fetishism: Social Reproduction Feminism and the Ethics of Care’. Feminist Theory, 14647001251376299.
    • Said, Edward. 1984. ‘Reflections on Exile’. Transatlantic Literary Studies: A Reader, 285–90.
    • Sartre, Jean-Paul. 1961. Preface to Frantz Fanon’s Wretched of the Earth. Na.